Μια Ελληνίδα αστρονόμος στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής  Έρευνας της Γαλλίας CNRS και το Αστεροσκοπείο της Μεντόν στο Παρίσι 

Αθηνά Κουστένη

Εκτίναξη στο κενό χωρίς δίχτυ ασφαλείας

Διευθύντρια ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής  Έρευνας της Γαλλίας CNRS και το Αστεροσκοπείο της Μεντόν στο Παρίσι σήμερα, η Αθηνά Κουστένη ξεκίνησε το όνειρό της έφηβη κοιτάζοντας τον έναστρο ουρανό από μια ελληνική παραλία. Ζει στην Γαλλία από το 1980 όταν και έφυγε για σπουδές στο Παρίσι, όπου σπούδασε ταυτόχρονα Φυσική και Αγγλική Λογοτεχνία.  Στην συνέχεια, πάλι ταυτόχρονα έκανε μεταπτυχιακό στην Αστροφυσική και την Αγγλική Λογοτεχνία και πήρε το Διδακτορικό της Δίπλωμα στην Αστροφυσική και τη Διαστημική Τεχνολογία εργαζόμενη με υποτροφία πάνω στην ατμόσφαιρα του Τιτάνα στο Αστεροσκοπείο του Παρισιού.

Από τότε δεν σταμάτησε να εργάζεται σε διαστημικές αποστολές, μια από αυτές ήταν η εκτόξευση της αποστολής Κασσίνι για τον Κρόνο. Ζει καθημερινά την εξερεύνηση του διαστήματος.

 

 Τί σας ενέπνευσε να ασχοληθείτε με την Αστρονομία;

Άρχισα να ενδιαφέρομαι για την Αστρονομία από την εποχή που ήμουν 15 χρόνων, διαβάζοντας βιβλία των Καρλ Σέιγκαν και Ισαάκ Ασίμοφ. Επίσης μου άρεσε να παρακολουθώ στην τηλεόραση τη σειρά Κόσμος (Cosmos) του Σέιγκαν καθώς και το Star Trek. Την έμπνευση βασικά μου την έδωσε η Ελλάδα, όταν από μικρή κοιτούσα τον έναστρο ελληνικό ουρανό στην παραλία και ήθελα να ταξιδέψω στο διάστημα για να τα δω όλα αυτά από κοντά…

Ποιές  δυσκολίες χρειάστηκε να αντιμετωπίσετε; Ποιές αντιμετωπίζετε ακόμα;

Οπωσδήποτε δεν ήταν εύκολο να φύγω από το σπίτι μου στην Ελλάδα στα 18 μου και να πάω σε μια μεγαλούπολη σαν το Παρίσι με όλους τους κινδύνους και τις δυσκολίες που θα αντιμετώπιζα στην καθημερινή ζωή… Η μετάβαση στο εξωτερικό, αν και φαντάζει πολύ θελκτική, παρουσιάζει μεγάλες δυσκολίες. Η επιτυχία δεν είναι εξασφαλισμένη, αντίθετα έρχεται πολύ δύσκολα. Η προσαρμογή επίσης σε ένα ξένο περιβάλλον επιδεινώνει την κατάσταση. Παρ όλα αυτά στη δική μου πορεία στάθηκα τυχερή γιατί είχα δύο πατρίδες, την Ελλάδα που μου έδωσε τη δύναμη και τη Γαλλία που μου έδωσε τη δυνατότητα των σπουδών μου και της επαγγελματικής μου εξέλιξης.

Μετά τις σπουδές μου και παρότι ήμουν μια ξένη στη Γαλλία, δέχτηκα υποτροφία και καλύπτω από το 1991 μόνιμη θέση επιστημονικού προσωπικού στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών της Γαλλίας.

Αναγνωρίζω ότι την εποχή που έφυγα για σπουδές και εργασία στο εξωτερικό, δύσκολα θα βρίσκονταν αντίστοιχες ευκαιρίες και θέση για μια γυναίκα-επιστήμονα στο τομέα αυτό στην Ελλάδα. Στην Γαλλία το πέτυχα και επιπλέον ως επιστήμονας, έχω καταφέρει να αναπτυχθώ και να προσφέρω ότι καλύτερο μπορώ επιστημονικά, γιατί αισθάνομαι ασφαλής και μέλος μιας κοινότητας με στέρεα δομικά χαρακτηριστικά. Σήμερα βρίσκομαι σε θέση να μπορώ να προωθήσω νέα παιδιά που σπουδάζουν μαζί μου και αυτό μου δίνει περαιτέρω ευχαρίστηση.

Ποιά είναι η πιο χαρακτηριστική σας ανάμνηση από τις σπουδές σας;

Αποφοίτησα από το γαλλικό σχολείο της Αθήνας και αυτό μου επέτρεψε να εγγραφώ απευθείας στο Πανεπιστήμιο Παρίσι 7 (Pierre et Marie Curie), όπου σπούδασα Αστροφυσική και Διαστημικές Επιστήμες. Πήρα επίσης συγχρόνως πτυχίο Αγγλικής Φιλολογίας από το Πανεπιστήμιο Παρίσι 3 (Σορβόννη), για το οποίο επέμενε ο πατέρας μου, ως ένα «δίχτυ ασφαλείας», για την περίπτωση που δεν θα μπορούσα να βρω αργότερα δουλειά στην Αστρονομία! Η πιο μεγάλη δυσκολία ήταν στην περίοδο των διαγωνισμών, όταν έπρεπε να τρέχω από το ένα Πανεπιστήμιο στο άλλο και να περνώ από την Φυσική στα Αγγλικά προσπαθώντας να μην χάσω κάποιο …

Προς το τέλος των πανεπιστημιακών σπουδών μου κέρδισα υποτροφία από το Αστεροσκοπείο του Παρισιού, όπου εργάστηκα σε δεδομένα της αποστολής Βόγιατζερ (Voyager) που αφορούσαν την ατμόσφαιρα του Τιτάνα, δορυφόρου του Κρόνου, και πήρα Διδακτορικό Δίπλωμα στην Αστροφυσική και τη Διαστημική Τεχνολογία. Χάρη σ’ αυτά τα πρώτα βήματα στον κόσμο της έρευνας, συνέχισα και συνεχίζω ακόμα και σήμερα να ασχολούμαι με τους δορυφόρους των γιγάντιων πλανητών και την εξερεύνηση του πλανητικού συστήματος με διαστημικές αποστολές.

Ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή για μένα ήταν όταν ήμουν παρούσα στην εκτόξευση της αποστολής Κασσίνι προς τον Κρόνο το 1997… Δεν υπάρχουν λόγια για να εκφράσω το τι αισθάνεται κάποιος την στιγμή που το όνειρο του γίνεται πραγματικότητα και «το πλοίο του φεύγει από το λιμάνι για να ξεκινήσει το μεγάλο ταξίδι που ονειρευόταν…»!  Και βέβαια είχα την μεγάλη χαρά να ζήσω την άφιξη του Κασσίνι στο σύστημα του Κρόνου το 2004 και να δουλέψω πάνω στα στοιχεία που παίρνουμε ακόμα κάθε μέρα.

Ποιά θεωρείτε ότι είναι η σημαντικότερη απόφαση που πήρατε ως τώρα στη ζωή σας;

Οπωσδήποτε ήταν η απόφαση να φύγω από την Ελλάδα και να μεταβώ στην Γαλλία για να ακολουθήσω τις σπουδές που ήθελα. Όχι μόνο ήταν σημαντικό αλλά και οδυνηρό γιατί εγκατέλειψα την οικογένεια μου, τους συγγενείς και τους φίλους μου, την σιγουριά και θαλπωρή της ζωής στην Ελλάδα και γενικά την ευκολία, για να πάω προς το άγνωστο. Αλλά για μερικούς από εμάς κάτι τέτοιο είναι αναπόφευκτο, γιατί έχουμε ανάγκη να ακολουθήσουμε το άστρο μας και να τιναχτούμε στο κενό χωρίς «δίχτυ ασφαλείας». Ποτέ δεν το μετάνιωσα, γιατί βρήκα αυτό που έψαχνα και πιστεύω ότι προσφέρω περισσότερα από ό,τι θα μπορούσα από την Ελλάδα, γιατί όπως είπα, είναι πολύ ειδικευμένος ο τομέας μου (διαστημικές επιστήμες) και χρειάζονται ειδικά μέσα που δεν είχα τότε στην διάθεση μου και επίσης όταν έφυγα η κατάσταση δεν ήταν πολύ εύκολη στην Ελλάδα για μια νέα γυναίκα.

Τί σημαίνει καριέρα στην αστροφυσική; (Δυσκολίες, ευθύνες, θυσίες, ανταμοιβή).

Σημαίνει 10 χρόνια συνολικά σπουδές και ειδίκευση μετά το σχολείο, πολύ διάβασμα, μεγάλη αφιέρωση και βέβαια θυσίες ιδιαίτερα όταν κάποιος ζει μόνος του στο εξωτερικό. Η ανταμοιβή είναι μεγάλη όταν καταφέρνουμε να αποκτήσουμε μία μόνιμη θέση σε εθνικό κέντρο ερευνών, σαν και αυτό της Γαλλίας. Σε όλες τις χώρες με ερευνητικά κέντρα, το ίδιο το σύστημα είναι αυτό που κυρίως καθορίζει το μέγεθος της ανάπτυξης των επιστημών και της έρευνας και συνεπώς του ερευνητικού προσωπικού. Αυτό αντικατοπτρίζεται στην οικονομική και υλική στήριξη, στην αναγνώριση του έργου του, στην συνεργασία και ανταλλαγή γνώσεων με επιστήμονες του εξωτερικού και παρακολούθηση διεθνών επιστημονικών συνεδρίων και άλλα πολλά. Σε αρκετές χώρες του εξωτερικού αυτό το σύστημα εφαρμόζεται και τα οφέλη των πολλών χρόνων δουλειάς είναι πολλά και ανεκτίμητα. Στην Ελλάδα, ενώ ως ένα βαθμό ισχύουν οι παραπάνω προϋποθέσεις για μια βέλτιστη επιστημονική απόδοση, δυστυχώς κάποιες φορές οι ανταμοιβές αργούν και ιδιαίτερα τα νέα παιδιά και οι νέοι επιστήμονες δεν αμείβονται, ούτε στο ελάχιστο, αντίστοιχα με το έργο τους και τον χρόνο τους.

Πώς ήταν για εσάς να συμμετέχετε στην αποστολή στον Τιτάνα;

Βρέθηκα στην αποστολή αυτή από την αρχή και συμμετείχα στον χαρακτηρισμό των οργάνων της και στην εξέλιξη της για 7 χρόνια. Μετά έζησα την εκτόξευση και την μεταβίβαση στον προορισμό της (άλλα 7 χρόνια) και από τότε αναλύω τα στοιχεία και κάνουμε ανακαλύψεις καθημερινά. Τι καλύτερο από αυτό μπορεί κάποιος να περιμένει στην επιστημονική ζωή του ;

Ποιά είναι τα νεότερα δεδομένα για τον Τιτάνα; Τί μελετάτε αυτό τον καιρό;

Θα σας μιλήσω όχι μόνο για τον Τιτάνα αλλά και για τον Εγκέλαδο γύρω από τον Κρόνο, αλλά επίσης και για τους δορυφόρους του Δία όπου σκοπεύουμε να πάμε με την αποστολή JUICE ((Jupiter Icy moons Explorer : http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=51417). Όλοι αυτοί οι δορυφόροι αποτελούν ιδιαίτερα ζωντανούς κόσμους, που όμως έχουν πολλά να μας διδάξουν τόσο στο καθαρά επιστημονικό πεδίο, όσο και σε πιο εφαρμοσμένα θέματα σχετικά με την αρχέγονη ατμόσφαιρα και την εξέλιξη της Γης, καθώς και την πιθανή ύπαρξη ζωής σε ένα άλλο ουράνιο σώμα εκτός από τη Γη μας.

Ο Τιτάνας, μεγέθους μισής Γης, αποτελεί σημείο αναφοράς στο Ηλιακό Σύστημα λόγω της πυκνής αζωτούχας, πλούσιας σε οργανικές ενώσεις, ατμόσφαιράς του και τη μυστηριώδη πολύπλοκη επιφάνεια του. Δεν είναι υπερβολή να ισχυριστούμε ότι το περιβάλλον του Τιτάνα μοιάζει περισσότερο στο γήινο σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο σώμα του Ηλιακού μας Συστήματος. Στον Τιτάνα συναντάται το μοναδικό, σε όλο το Σύμπαν, πλανητικό περιβάλλον, πέραν του γήινου, που παρουσιάζει πυκνή ατμόσφαιρα, οργανική χημεία και λίμνες. H ανώτερη ατμόσφαιρα του Τιτάνα είναι πολύ ενεργή και μεταβάλλεται συνεχώς. Τα μόρια του μεθανίου διασπώνται από την ηλιακή υπεριώδη ακτινοβολία και τα υποπροϊόντα συνδυάζονται με κατάλληλο τρόπο για να σχηματίσουν ενώσεις, όπως το αιθάνιο και το ακετυλένιο και γενικότερα  παρουσιάζουν μια πολύ δυναμική οργανική χημεία σαν αυτήν που βρίσκουμε στην Γη. Επίσης, δημιουργείται ένα είδος ομίχλης που δίνει στον Τιτάνα το πορτοκαλί του χρώμα και προκαλεί το φαινόμενο του θερμοκηπίου, όπως συμβαίνει και στη Γη.

 Ο Τιτάνας έχει πολλές και εντυπωσιακές ομοιότητες με τη Γη, όπως η ατμόσφαιρα αζώτου στην οποία παρατηρούμε το μεθάνιο να διανύει ένα κύκλο αντίστοιχο με του νερού στη Γη, ακολουθώντας εξάτμιση και συμπύκνωση σε ένα είδος βροχής που κατακρημνίζεται πάρα πολύ αργά, (διότι η βαρύτητα του Τιτάνα είναι περίπου 1/7 της γήινης) φτιάχνοντας ποτάμια και λίμνες που άλλοτε μπορεί να παγώνουν και άλλοτε να είναι σε ρευστή μορφή. Δυστυχώς, το νερό στην επιφάνεια του Τιτάνα, λόγω της χαμηλής θερμοκρασίας (-200ο C), είναι σκληρό όσο τα βράχια στη Γη. Όλα αυτά τα μελετούμε με την αποστολή Κασσίνι καθημερινά και κάθε δεδομένο που παίρνουμε είναι και μια νέα έκπληξη και ένα νέο στοιχείο για την δημιουργία του πλανητικού μας συστήματος και του πλανήτη μας. Έτσι, η μελέτη της ατμοσφαιρικής δομής του Τιτάνα, δεδομένου των ομοιοτήτων της με τη γήινη, συμβάλλει στην παγκόσμια έρευνα για την κλιματική αλλαγή και για τις επιπτώσεις του φαινομένου του θερμοκηπίου στον πλανήτη μας, δύο από τα σημαντικότερα πολιτικά και κοινωνικά θέματα που προβληματίζουν σήμερα την ανθρωπότητα. Έτσι, αν θέλουμε να αναφερθούμε σε μία δεύτερη Γη με εξαιρετικό αστροβιολογικό ενδιαφέρον, στρέφουμε την προσοχή μας και το ερευνητικό μας ενδιαφέρον στον Τιτάνα και μαθαίνουμε πολλά, ειδικά για την εμφάνιση της ζωής.

Ο Εγκέλαδος αποτελεί το δεύτερο μεγάλο κέντρο ενδιαφέροντος των αστροφυσικών, όσον αφορά τα φεγγάρια του Κρόνου. Αν και μικρός σε μέγεθος, με ακτίνα 252 χιλιόμετρα περίπου, ο παγωμένος Εγκέλαδος είναι εκπληκτικά ενεργός. Όπως ανακάλυψε το διαστημόπλοιο Cassini, αποδείχθηκε ότι έχει ηφαίστεια, παρόλο που είναι παγωμένος. Η ελαφρώς ελλειπτική τροχιά του, επειδή περιφέρεται γύρω από τον μεγάλης μάζας Κρόνο, δημιουργεί σημαντικότατες μεταβαλλόμενες παλιρροιακές δυνάμεις που τον θερμαίνουν και λιώνουν τον πάγο νερού κάτω από την επιφάνεια του. Ακολούθως, το νερό εκτοξεύεται με τεράστια ταχύτητα (αφού η βαρύτητα είναι μηδαμινή) σχηματίζοντας αυτό που ονομάζουμε κρυο-πίδακες, δηλαδή δομές παρόμοιες με εκείνες των θερμοπιδάκων geyser της Ισλανδίας. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί ένα είδος κρυοηφαιστειότητας, ένα φαινόμενο προσφιλές στους δορυφόρους, όπως η Ιώ και ο Τρίτωνας. Το υλικό από τους κρυο-πίδακες που εκτοξεύεται με κοσμική ταχύτητα φεύγει από τον Εγκέλαδο και σχηματίζει τον δακτύλιο Ε, που είναι ο εξωτερικός και ένας πολύ ενεργός δακτύλιος του Κρόνου, αφού συνεχώς τροφοδοτείται από τον Εγκέλαδο.

Εκτός από τους δορυφόρους του Κρόνου, ενδιαφέρομαι τα τελευταία χρόνια και με τους δορυφόρους του Δία, την Ευρώπη και τον Γανυμήδη ιδιαίτερα, οι οποίοι παρουσιάζουν και αυτοί μεγάλο ενδιαφέρον για την αστροβιολογία, δηλαδή την έρευνα για την ύπαρξη ζωής στο διάστημα επειδή και αυτοί μπορεί να έχουν ωκεανούς με νερό κάτω από την επιφάνεια τους, μέσα στους οποίους μπορεί να γεννηθεί και να εξελιχθεί πρώιμη μορφή ζωής.

Είναι φανερό ότι όποιος μελετά τους δορυφόρους των γιγαντιαίων πλανητών  κάθε μέρα έχει να ανακαλύψει και κάτι καινούργιο που θα οδηγήσει σε νέα ερωτήματα. Γι’ αυτό το λόγο και προτείνουμε νέες διαστημικές αποστολές που θα τους μελετήσουν ενδελεχώς. Η αποστολή JUICE είναι τώρα υπό κατασκευήν στην ESA και θα εκτοξευθεί το 2022. Είμαι κύριο στέλεχος της αποστολής αυτής από την αρχή, την προώθησα, συμμετείχα στον επιστημονικό προσδιορισμό και την υπερασπίστηκα και χαίρομαι πολύ που τώρα είναι σε καλό δρόμο και περιμένω να δω τα στοιχεία που θα μας φέρει από το 2030 και μετά. Τα σώματα αυτά μας φέρνουν πολύ κοντά σε καινούργιες ανακαλύψεις, οι οποίες αφορούν τη δημιουργία και την εξέλιξη του ηλιακού μας συστήματος και την εμφάνιση της ζωής.

Ποιός είναι ο τωρινός προσωπικός σας φόβος, και ποιό το όνειρο.

Το όνειρό μου ήταν να ταξιδέψω κι εγώ στο διάστημα, κάτι εφικτό σήμερα μόνο στο δικό μας ηλιακό σύστημα. Γι’ αυτό σπούδασα τη διαστημική τεχνολογία. Χάρη σ’ αυτή σήμερα «ταξιδεύω» στο διάστημα με τις σύγχρονες διαστημικές αποστολές που βοηθώ να κατασκευάσουμε. Επίσης ελπίζω να μπορέσω να αφήσω στην κόρη μου, Καλλίστα, ένα περιβάλλον, μέσα στο οποίο να μπορέσει να ζήσει με τους απογόνους της μια υπέροχη ζωή, γιατί ένας από τους φόβους μου είναι η καταστροφή του πλανήτη μας από το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την αλλαγή του κλίματος.

Τί σας αρέσει να κάνετε εκτός δουλειάς.

Να διαβάζω και να είμαι κοντά στην θάλασσα.

Ποιό βιβλίο σας αρέσει περισσότερο;

Το «Ανατολικά της Εδέμ» του John Steinbeck και η σειρά Foundation του Ισαάκ Ασίμοβ.

Πηγή: https://spacegates.wordpress.com